Jak wynika z opublikowanego w październiku 2024 roku przez The European Anti-Poverty Network (EAPN) raportu „Poverty Watch Poland 2024” w Polsce w skrajnym ubóstwie żyje 2,5 miliona osób, czyli 6,6 proc. ogółu Polaków. W praktyce, jeden na piętnastu Polaków żyje w skrajnym ubóstwie. Po raz ostatni taki wskaźnik został odnotowany w 2015 roku. O absolutnym lub skrajnym ubóstwie mówimy w przypadku, gdy komuś brakuje podstawowych środków do przetrwania, na przykład czystej wody, odpowiedniego mieszkania, ubrań, leków czy jedzenia.
3 proc. Polaków nie stać na najbardziej podstawowe produkty, takie jak np. pieczywo.7 proc. badanych stwierdziło, że nie jest w stanie pokryć opłat za media, a 8 proc. przyznało się do problemów z regulowaniem czynszu.
Aż 17,3 miliona osób w Polsce jest dotkniętych problemem wykluczenia społecznego. Skrajne ubóstwo wśród dzieci wzrosło z 5,7 proc. do 7,6 proc. i w praktyce dotyka ponad pół miliona dzieci. Wśród osób starszych odnotowano wzrost skrajnego ubóstwa z 3,9 proc. do 5,7 proc.. Dotyczy to 430 tysięcy osób.
Polskie państwo ma obowiązek pomóc osobom w przezwyciężeniu trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości – tak mówi art. 2 ustawy o pomocy społecznej z 2004 roku.
Pomoc społeczna w granicach błędu statystycznego?
W 2023 roku ze środowiskowej pomocy społecznej skorzystało w Polsce ponad 1,2 miliona osób, co oznacza spadek o 2,1 proc. w porównaniu do roku 2022. Jak wynika z danych opublikowanych przez Główny Urząd Statystyczny (GUS), w trudnej sytuacji życiowej znalazło się w 2023 roku 1 274 900 Polaków, co stanowi 3,4 proc. ogółu ludności Polski. Są jednak obawy, że ta liczba jest niedoszacowana. Na pewno nie obejmuje osób w kryzysie bezdomności, których liczbę tylko szacuje się na ponad 31 tysięcy.
Osoby w trudnej sytuacji życiowej nie wybierają sobie miejsca zamieszkania. Najwięcej osób korzystających z wsparcia pomocy społecznej odnotowano w województwie warmińsko-mazurskim, gdzie wskaźnik ten wyniósł 5,8 proc., podczas gdy w regionie warszawskim stołecznym było to zaledwie 1,8 proc.
W trzecim kwartale 2024 roku roku stopa bezrobocia na Warmii i Mazurach wynosiła 5,3 proc. i był to najwyższy wynik w całym kraju. W porównaniu do analogicznego okresu z 2023 roku, liczba bezrobotnych w tym województwie wzrosła o 3 procent. Co więcej, na Warmii i Mazurach przeciętny czas poszukiwania pracy wyniósł 13 miesięcy, podczas gdy w skali kraju było to blisko o 5 miesięcy mniej. Jak widać, trudna sytuacja życiowa nie jest dobrowolnym wyborem, a często ma wiele wspólnego z pracą i poziomem bezrobocia w danym regionie Polski.
W końcu marca 2025 roku w urzędach pracy całej Polski zarejestrowanych było 831,3 tys. bezrobotnych, czyli w porównaniu do poprzedniego miesiąca liczba bezrobotnych spadła o ponad 15 tys. osób (o 1,8 proc.), ale rok do roku wzrosła o nieco ponad 9 tys. osób (1,1 proc.). Ekonomiści wstępnie oszacowali, że w marcu 2025 roku stopa bezrobocia obniżyła się o o 0,1 proc do 5,3 proc. w porównaniu do lutego 2025 roku.
Wzrost kryteriów dochodowych uprawniających do otrzymania pomocy
Pomoc społeczna w 2025 roku jest skierowana do osób, których dochody są poniżej progu dochodowego lub nie mają ich wcale. Od 1 stycznia 2025 roku wzrosły kryteria dochodowe uprawniające do wsparcia z pomocy społecznej. Wynoszą one dokładnie:
- 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej (wzrost o 234 zł, czyli o 30 proc.),
- 823 zł dla osoby w rodzinie (wzrost o 223 zł, czyli o 37 proc.).
Osoby w trudnej sytuacji życiowej mogą się ubiegać w Ośrodkach Pomocy Społecznej o:
- zasiłek okresowy,
- zasiłek stały,
- zasiłek celowy,
- zasiłek i pożyczkę na ekonomiczne usamodzielnienie.
Zasiłek stały to obowiązkowe świadczenie pieniężne, które przysługuje na podstawie art. 37 ustawy o pomocy społecznej. Skierowane jest do osób pełnoletnich, niezdolnych do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnych do pracy, spełniających kryterium dochodowe. Ale uwaga: zasiłek stały nie przysługuje, jeśli dana osoba otrzymuje inne świadczenia, takie jak renta socjalna, świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy czy dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Od stycznia 2025 roku kwota maksymalnego zasiłku stałego wzrosła o 229 zł – z 1 000 zł do 1 229 zł miesięcznie.
Zasiłek okresowy przysługuje tylko w okolicznościach, które mają negatywny, ale czasowy wpływ na sytuację życiową osoby ubiegającej się o to świadczenie. Okoliczności o których mowa to: długotrwała choroba, niepełnosprawność, bezrobocie, ale także możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego.
Zasiłek celowy przysługuje na konkretny cel, którego osiągnięcie zaspokoi niezbędną potrzebę życiową. W Ustawie o pomocy społecznej wskazano koszty, jakie mogą być pokryte w części lub całości w ramach zasiłku celowego i są to koszty:
- zakupu żywności,
- leków i leczenia,
- opału,
- odzieży,
- niezbędnych przedmiotów użytku domowego,
- drobnych remontów i napraw w mieszkaniu,
- koszty pogrzebu.
Osoby w kryzysie bezdomności oraz osoby bez dochodu mogą otrzymać zasiłek celowy również na pokrycie części lub całości wydatków na świadczenia zdrowotne.
Co oprócz zasiłku można dostać w ośrodkach opieki społecznej?
Zasiłek pieniężny to nie jedyna forma pomocy, którą można otrzymać w Ośrodkach Pomocy Społecznej. Można się także starać o wsparcie w innej formie: na przykład darmowych posiłków. Przysługują one osobom, które własnym staraniem nie są w stanie zapewnić go ani sobie, ani dzieciom i młodzieży w okresie nauki szkolnej. Oprócz kryterium dochodowego, warunkiem przyznania darmowych posiłków jest spełnienie jednego z na szczęście wielu kryteriów, które uwzględnia ośrodek:
- sieroctwo,
- bezdomność,
- bezrobocie,
- niepełnosprawność,
- długotrwała lub ciężka choroba,
- przemoc w rodzinie,
- stanie się ofiarą handlu ludźmi,
- konieczność ochrony macierzyństwa i wielodzietności,
- bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego,
- trudność w integracji cudzoziemców,
- trudność w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego,
- alkoholizm,
- narkomania,
- zdarzenie losowe,
- sytuacja kryzysowa,
- klęska żywiołowa i ekologiczna.
Jeżeli dochód osoby lub rodziny przekroczy kryterium dochodowe ustalone w ustawie o pomocy społecznej, to przyznanie tego świadczenia jest nadal możliwe, gdy gmina posiada uchwałę o podwyższonym kryterium do otrzymania pomocy w formie posiłku.
Posiłek to również nie wszystko. Lista pomocy, po którą można się zgłosić do ośrodków pomocy społecznej jest naprawdę długa:
- praca socjalna,
- bilet kredytowy,
- składki na ubezpieczenie zdrowotne,
- składki na ubezpieczenie społeczne,
- pomoc rzeczowa, w tym na ekonomiczne usamodzielnienie (pomoc pieniężna na usamodzielnienie wzrosła o 229 zł – z 1 837 zł do 2 066 zł),
- organizacja pogrzebu,
- poradnictwo specjalistyczne,
- interwencja kryzysowa,
- schronienie,
- niezbędne ubranie,
- usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w ośrodkach wsparcia oraz w rodzinnych domach pomocy,
- specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania oraz w ośrodkach wsparcia,
- mieszkania chronione,
- pobyt i usługi w domu pomocy społecznej.
Ciekawym rozwiązaniem jest pomoc pieniężna na usamodzielnienie. Należy się zarówno rodzinie jak i osobie. Może być przyznana w formie jednorazowego zasiłku celowego lub nieoprocentowanej pożyczki. Warunki udzielenia i spłaty pożyczki oraz jej zabezpieczenie określa się w umowie z gminą. Pożyczka może być umorzona w całości lub w części, jeżeli przyczyni się to do szybszego osiągnięcia celu jakim jest po prostu stanięcie na nogi.
Zamiast pieniędzy można z opieką społeczną także rozmawiać o udostępnieniu maszyn i narzędzi pracy, które dadzą możliwość zorganizowania własnego warsztatu pracy oraz urządzeń ułatwiających pracę, na przykład osobom niepełnosprawnym.
Ministerstwo zapowiada zmiany w walce z ubóstwem
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej już zapowiedziało, że kryteria dochodowe uprawniające do korzystania z pomocy społecznej będą zmieniane co roku a nie co trzy lata, jak ma to miejsce obecnie. Kolejne kroki reformy obejmą dostosowanie przepisów do najpilniejszych potrzeb oraz odbiurokratyzowanie systemu.
Katarzyna Nowakowska, wiceministra Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jest zdania, że częstsza weryfikacja kryteriów dochodowych to narzędzie niezbędne do przeciwdziałania ubóstwu i wzmocnienia roli pomocy społecznej. – Szczególnie ważne dlatego, że w 2023 roku poziom ubóstwa był najwyższy od 10 lat – to czas na wdrożenie systemowej zmiany, którą jest nasza ustawa – podkreśliła wiceminister.
W 2022 i 2023 roku ówczesny rząd dopuścił do sytuacji niespotykanej: ustawowa granica ubóstwa była niższa niż granica ubóstwa skrajnego. Spowodowało to, że część osób skrajnie ubogich nie miała prawa do świadczeń z pomocy społecznej, które powinny być przeznaczone właśnie dla osób najuboższych. Jak zostało podkreślone w raporcie „Poverty Watch Poland 2024” – do takiej sytuacji nigdy nie powinno dojść. Ale doszło.
Czytaj też:
Zmiany w pomocy społecznej. Rząd zapowiada częstszą weryfikacjęCzytaj też:
Będzie zmiana w zasiłku pogrzebowym. Pójdzie do góryCzytaj też:
Mniej upokorzeń na komisji. Łatwiej o orzeczenie niepełnosprawności